ต่อมน้ำลายอักเสบ: สัญญาณเตือน, รักษาอย่างไรให้หายขาด

ภาพรวมของภาวะต่อมน้ำลายอักเสบ

ระบบต่อมน้ำลายในร่างกายมนุษย์ประกอบด้วย ต่อมน้ำลายพาโรติด, ต่อมน้ำลายใต้ขากรรไกร, ต่อมน้ำลายใต้ลิ้น และต่อมน้ำลายเล็กๆ อีกมากมายที่กระจายอยู่ทั่วเยื่อบุช่องปาก ต่อมเหล่านี้ทำหน้าที่หลั่งน้ำลายเพื่อช่วยในการย่อยอาหาร ล้างแบคทีเรียและเศษอาหาร รักษาช่องปากให้สะอาดและชุ่มชื้นอยู่เสมอ

ต่อมน้ำลายอักเสบ คือภาวะการอักเสบติดเชื้อของต่อมน้ำลาย ซึ่งส่วนใหญ่พบการอักเสบที่ต่อมน้ำลายพาโรติดและต่อมน้ำลายใต้ขากรรไกร โดยทั่วไปแล้ว ภาวะนี้มักจำกัดอยู่เฉพาะที่ต่อมน้ำลายที่อักเสบ มีอาการบวมและเจ็บปวดอย่างชัดเจน อาการปวดจะเพิ่มขึ้นเมื่อรับประทานอาหาร และมักมีแนวโน้มที่จะหายได้เองตามธรรมชาติ ปัญหานี้พบบ่อยในเด็กและวัยรุ่น อัตราการเกิดใกล้เคียงกันทั้งในเพศชายและหญิง แต่ผู้ชายมักมีภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงกว่า

สาเหตุของอาการต่อมน้ำลาย

ปัจจัยที่ทำให้เกิดการอักเสบของต่อมน้ำลายมีหลากหลาย ทั้งแบคทีเรีย ไวรัส หรือโรคอื่นๆ ปัจจัยเหล่านี้จะเข้าโจมตีต่อมน้ำลาย ทำให้การหลั่งน้ำลายลดลง และนำไปสู่การติดเชื้อในท่อน้ำลาย

• แบคทีเรีย: เป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด โดยเฉพาะเชื้อ Staphylococcus aureus นอกจากนี้ แบคทีเรียชนิดอื่นๆ เช่น Streptococcus, Haemophilus Influenza และ E.coli ก็สามารถทำให้เกิดการติดเชื้อในต่อมน้ำลายได้เช่นกัน

• ไวรัส: ไวรัสไข้หวัดใหญ่ A, เริม, คางทูม หรือ HIV ก็อาจทำให้เกิดการติดเชื้อในต่อมน้ำลายได้เช่นกัน โดยเฉพาะการอักเสบจากเชื้อคางทูมเป็นที่พบได้บ่อยที่สุด ซึ่งคนส่วนใหญ่มักเป็นอย่างน้อยหนึ่งครั้งในชีวิต

• โรคอื่นๆ: โรคต่างๆ เช่น นิ่วในต่อมน้ำลาย, โรคแกรนูโลมา, ภาวะทุพโภชนาการ, โรคโจเกรน (Sjogren’s syndrome) ซึ่งเป็นโรคภูมิต้านตนเองที่ทำให้ปากแห้ง, หรือเนื้องอกบริเวณศีรษะและลำคอ ล้วนสามารถลดการหลั่งน้ำลายและทำให้เกิดปัญหาต่อมน้ำลายอักเสบได้

อาการของโรคต่อมน้ำลาย

เมื่อต่อมน้ำลายเกิดการอักเสบ ผู้ป่วยมักจะมีอาการเกิดขึ้นที่ต่อมน้ำลายที่ติดเชื้อและบริเวณช่องปาก ดังนี้:

• บวมและเจ็บปวด: บริเวณต่อมน้ำลายพาโรติดจะบวมโตและเจ็บปวด โดยอาการปวดอาจลามไปยังบริเวณรอบข้าง การกดที่ต่อมพาโรติดจะรู้สึกเจ็บมากขึ้น และบางครั้งอาจพบหนองไหลออกจากท่อสเตนอน (Stenon’s duct) ซึ่งเป็นท่อที่น้ำลายจากต่อมพาโรติดไหลเข้าสู่ช่องปาก

• ปากแห้ง: เยื่อบุช่องปากรอบท่อสเตนอนอาจมีอาการบวมแดงและมีกลิ่นปาก

• เจ็บเมื่อพูดหรือกลืน: ผู้ป่วยจะรู้สึกเจ็บปวดขณะพูดหรือกลืนอาหาร

• ต่อมน้ำเหลืองบวม: อาจพบต่อมน้ำเหลืองโตที่มุมขากรรไกรหรือหลังหูข้างเดียวกับต่อมน้ำลายที่อักเสบ

• ไข้และอ่อนเพลีย: บางกรณี ผู้ป่วยอาจมีไข้ต่ำๆ อุณหภูมิประมาณ 38-39 องศาเซลเซียส ชีพจรเต้นเร็ว และรู้สึกอ่อนเพลีย

ภาวะต่อมน้ำลายอักเสบไม่ค่อยทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงนัก อย่างไรก็ตาม หากการติดเชื้อไม่ได้รับการรักษา อาจเกิดการสะสมของหนองและกลายเป็นฝีในต่อมน้ำลายได้

• หากไม่ได้รับการรักษาอย่างถูกต้องและทันท่วงที ภาวะนี้อาจกลายเป็น การอักเสบเรื้อรัง และกลับมาเป็นซ้ำได้หลายครั้ง เมื่อต่อมน้ำลายพาโรติดมีการอักเสบซ้ำหลายครั้ง อาจทำให้ต่อมมีขนาดใหญ่ขึ้นถาวร ซึ่งส่งผลให้ใบหน้าของผู้ป่วยผิดรูปไปได้

• สำหรับผู้ป่วยที่มีภาวะแทรกซ้อน โดยเฉพาะในเพศชาย อาจมีอาการอัณฑะอักเสบ, เยื่อหุ้มสมองอักเสบ, สมองอักเสบ หรือหูหนวกได้

ช่องทางการติดต่อของโรคต่อมน้ำลาย

โรคต่อมน้ำลายอักเสบเป็นโรคที่สามารถแพร่กระจายได้ผ่านการสัมผัสโดยตรงกับน้ำลายที่กระเด็นออกมาจากปากของผู้ป่วย เนื่องจากลักษณะที่แพร่เชื้อได้ง่าย โรคนี้จึงอาจมีการระบาดเล็กๆ ในช่วงฤดูหนาว ซึ่งเป็นช่วงที่มีอากาศเปลี่ยนแปลง และมักพบมากที่สุดในช่วงเดือนมกราคม

ช่วงเวลาที่แพร่เชื้อได้มากที่สุดคือประมาณ 24-36 ชั่วโมง เมื่อผู้ป่วยเริ่มมีอาการเฉพาะของโรค อย่างไรก็ตาม โรคนี้ยังสามารถแพร่เชื้อได้ในช่วงระยะฟักตัว ซึ่งกินเวลา 18-21 วัน ก่อนที่จะมีอาการใดๆ ปรากฏให้เห็น

กลุ่มเสี่ยงต่อการเกิดอาการต่อมน้ำลาย

กลุ่มบุคคลที่มีความเสี่ยงสูงต่อการเกิดปัญหานี้ ได้แก่:

• ผู้สูงอายุ ที่มีอายุ 65 ปีขึ้นไป

• ผู้ที่ดูแลสุขอนามัยในช่องปากไม่สม่ำเสมอ

• เด็กที่ไม่ได้รับการฉีดวัคซีนป้องกันโรคคางทูม

โรคบางชนิดยังเป็นปัจจัยส่งเสริมให้เกิดการติดเชื้อในต่อมน้ำลาย เช่น:

• โรคเอดส์ (AIDS)

• โรคโจเกรน (Sjogren’s syndrome)

• โรคเบาหวาน

• ภาวะทุพโภชนาการ

• โรคพิษสุราเรื้อรัง

การป้องกันอาการต่อมน้ำลาย

แม้จะไม่มีวิธีป้องกันการเกิดต่อมน้ำลายอักเสบได้โดยตรง แต่ก็มีหลายวิธีที่สามารถช่วยลดอัตราการเกิดโรคได้:

• การฉีดวัคซีน: สำหรับเด็ก ควรได้รับการฉีดวัคซีนป้องกันเชื้อไวรัสคางทูม

• สุขอนามัยช่องปากที่ดี: ดูแลรักษาความสะอาดในช่องปากอย่างสม่ำเสมอ และดื่มน้ำให้เพียงพอ

• โภชนาการครบถ้วน: รับประทานอาหารให้ครบถ้วน เพื่อเสริมสร้างระบบภูมิคุ้มกันที่ดี

• หลีกเลี่ยงการใช้สิ่งของร่วมกัน: ไม่รับประทานอาหารร่วมกัน หรือดื่มน้ำจากแก้วเดียวกันกับผู้ที่มีอาการต่อมน้ำลายอักเสบ

• ปรึกษาแพทย์: หากมีอาการอักเสบเฉียบพลัน ควรไปพบแพทย์และปฏิบัติตามคำแนะนำอย่างเคร่งครัด เพื่อป้องกันไม่ให้โรคดำเนินไปสู่ภาวะเรื้อรังและส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตในระยะยาว

การวินิจฉัยโรคต่อมน้ำลาย

โรคต่อมน้ำลายอักเสบมักได้รับการวินิจฉัยจากอาการทั่วไป เช่น บวมและเจ็บปวดที่ต่อมน้ำลายที่อักเสบ อาการปวดเพิ่มขึ้นเมื่อรับประทานอาหารและพูด ร่วมกับการตรวจทางห้องปฏิบัติการดังต่อไปนี้:

• การตรวจน้ำลายหรือการตัดชิ้นเนื้อ: เพื่อหาเชื้อแบคทีเรียที่อาจเป็นสาเหตุของการติดเชื้อ

• การอัลตราซาวนด์ต่อมน้ำลาย: เพื่อดูภาพของต่อมน้ำลายที่บวม หรือตรวจหาโรคอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับการติดเชื้อ เช่น นิ่วในต่อมน้ำลาย

• การตรวจ CT scan หรือ MRI: เพื่อตรวจหาโรคหรือความผิดปกติที่เป็นสาเหตุของการติดเชื้อในต่อมน้ำลาย

การรักษาโรคต่อมน้ำลาย

การตัดสินใจเลือกวิธีการรักษาภาวะภาวะนี้ขึ้นอยู่กับอาการที่ผู้ป่วยประสบ ระดับความรุนแรงของการติดเชื้อ และโรคประจำตัวอื่นๆ ที่อาจเป็นสาเหตุ

กรณีส่วนใหญ่ของการติดเชื้อแบคทีเรียสามารถรักษาให้หายได้ด้วยการใช้ยาปฏิชีวนะ ยาแก้ปวด ร่วมกับการรักษาที่ไม่ใช้ยาโดยไม่จำเป็นต้องผ่าตัด ดังนี้:

• ดื่มน้ำมากๆ: ควรดื่มน้ำให้เพียงพอ อาจผสมน้ำมะนาวเพื่อกระตุ้นการหลั่งน้ำลาย ช่วยให้ต่อมน้ำลายสะอาด

• ประคบอุ่น: ประคบอุ่นบริเวณต่อมน้ำลายที่อักเสบ

• บ้วนปากด้วยน้ำเกลือ: บ้วนปากด้วยน้ำเกลืออุ่นๆ

• เจาะระบายหนอง: หากมีภาวะแทรกซ้อนเป็นฝีในต่อมน้ำลาย จำเป็นต้องเจาะและระบายหนองออก

• การผ่าตัด: การผ่าตัดเอาต่อมน้ำลายพาโรติดหรือต่อมน้ำลายใต้ขากรรไกรออกบางส่วนหรือทั้งหมด จะพิจารณาในกรณีที่เป็นการอักเสบเรื้อรังและเป็นซ้ำหลายครั้ง

บทความที่เกี่ยวข้อง

ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ: 8 สัญญาณเตือนที่คุณควรรู้และวิธีแก้ไข10 มิถุนายน 2026 ฝี: สาเหตุ อาการ การวินิจฉัย และการรักษาที่ควรรู้ | ฝี คืออะไร10 มิถุนายน 2026 โรคไบโพลาร์: สาเหตุ อาการ วิธีรักษาที่เข้าใจง่าย10 มิถุนายน 2026 โรคติดเชื้อทางเพศสัมพันธ์: 7 สัญญาณเตือนที่คุณควรรู้ | โรคติดต่อทางเพศ10 มิถุนายน 2026

เครื่องมือสุขภาพ

คำนวณ BMI