โรคโปลิโอ: รู้สาเหตุ อาการ วินิจฉัย และวิธีรักษาฉบับเข้าใจง่าย

ภาพรวมของ โรคโปลิโอ

โรคโปลิโอ เป็นโรคติดต่อร้ายแรงที่เกิดจากการติดเชื้อไวรัสโปลิโอ ซึ่งเข้าสู่ร่างกายทางระบบทางเดินอาหาร ส่งผลให้เกิดอาการอัมพาตอ่อนปวกเปียกเฉียบพลัน และเคยเป็นสาเหตุของการแพร่ระบาดครั้งใหญ่ทั่วโลกมาก่อน โรคนี้สามารถป้องกันได้ด้วยการฉีดวัคซีน ซึ่งช่วยสร้างภูมิคุ้มกันและลดอัตราการป่วยลงได้อย่างมีนัยสำคัญ

ในอดีต โรคนี้เคยแพร่ระบาดอย่างกว้างขวางและเป็นสาเหตุของการเสียชีวิตจำนวนมากในหลายทวีป อย่างไรก็ตาม หลังจากการพัฒนาวัคซีนโปลิโอชนิดเชื้อตายและวัคซีนเชื้อเป็นชนิดอ่อนฤทธิ์ในช่วงปี พ.ศ. 2498-2503 อัตราการเจ็บป่วยและเสียชีวิตจากโรคนี้ก็ลดลงอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะในประเทศที่พัฒนาแล้ว.

ความสำเร็จของการฉีด วัคซีนโปลิโอ ทั่วโลกได้นำไปสู่การควบคุมและกำจัดโรคในหลายพื้นที่ ทำให้ปัจจุบันมีผู้ป่วยที่เกิดจากเชื้อไวรัสโปลิโอสายพันธุ์ป่าเหลือน้อยลงมาก ถือเป็นความสำเร็จครั้งสำคัญของสาธารณสุขโลกในการปกป้องผู้คนจากโรคร้ายนี้.

สาเหตุของ โรคโปลิโอ

โรคโปลิโอ เกิดจากเชื้อไวรัสโปลิโอ (Poliovirus) ซึ่งจัดอยู่ในกลุ่มเอนเทอโรไวรัส (Enterovirus) ในตระกูล Picornaviridae มีลักษณะเป็นทรงกลม ไม่มีเปลือกหุ้ม และประกอบด้วยสารพันธุกรรมชนิด RNA ไวรัสโปลิโอแบ่งออกเป็น 3 ชนิดย่อย (Serotypes) ได้แก่:

• ชนิดที่ 1 (Typ I): เป็นสาเหตุหลักของการเกิดโรค (ประมาณ 90%) และมีชื่อเรียกว่า Brunhilde
• ชนิดที่ 2 (Typ II): มีชื่อเรียกว่า Lansing
• ชนิดที่ 3 (Typ III): มีชื่อเรียกว่า Leon

ไวรัสโปลิโอมีความคงทนในสภาพแวดล้อมภายนอก โดยสามารถมีชีวิตอยู่ในอุจจาระได้หลายเดือนที่อุณหภูมิ 0-4 องศาเซลเซียส และอยู่ในน้ำได้นาน 2 สัปดาห์ ที่อุณหภูมิปกติ อย่างไรก็ตาม ไวรัสจะถูกทำลายเมื่อได้รับความร้อน 56 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 30 นาที หรือถูกทำลายด้วยด่างทับทิม แต่คลอรีนที่ใช้ในน้ำประปาตามปกติอาจไม่สามารถกำจัดไวรัสนี้ได้

การติดเชื้อไวรัสโปลิโอเริ่มต้นเมื่อไวรัสเข้าสู่ร่างกายทางระบบทางเดินอาหาร จากนั้นจะเคลื่อนที่ไปยังต่อมน้ำเหลือง ในบางกรณี ไวรัสจำนวนน้อยอาจเข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลาง ทำให้เกิดความเสียหายต่อเซลล์ประสาทมอเตอร์ที่ไขสันหลังส่วนหน้าและเซลล์ประสาทสั่งการในสมอง ซึ่งนำไปสู่อาการอัมพาตอ่อนปวกเปียกที่พบได้ทางคลินิก.

อาการของ โปลิโอ

อาการของ การติดเชื้อโปลิโอ แตกต่างกันไปตามชนิดของโรค โดยอาจมีอาการไม่รุนแรงในผู้ป่วยที่ไม่เป็นอัมพาตและไม่มีความเสียหายต่อระบบประสาทส่วนกลาง หรืออาจรุนแรงมากในผู้ป่วยที่มีอาการอัมพาต ผู้ติดเชื้อส่วนใหญ่ไม่มีอาการแสดง อย่างไรก็ตาม โรคดังกล่าวสามารถแบ่งออกได้เป็นสามรูปแบบหลัก:

• โปลิโอชนิดไม่รุนแรง (Abortive poliomyelitis): มีอาการคล้ายกับการติดเชื้อไวรัสทั่วไป เช่น มีไข้สูง ปวดศีรษะ นอนไม่หลับ เจ็บคอ คลื่นไส้ อาเจียน ท้องผูก หรือท้องเสีย อาการเหล่านี้มักจะหายเป็นปกติภายใน 2-3 วัน.

• โปลิโอชนิดไม่เป็นอัมพาต (Non-paralytic poliomyelitis) หรือเยื่อหุ้มสมองอักเสบชนิดไม่ติดเชื้อ: อาการที่พบบ่อยคือ ปวดศีรษะ คอแข็ง และการเปลี่ยนแปลงของหน้าที่ทางจิตใจ.

• โปลิโอชนิดเป็นอัมพาต (Paralytic poliomyelitis): อาการที่พบทั่วไปคือ มีไข้ ตามด้วยปวดศีรษะ คอแข็ง หลังแข็ง ท้องผูก และไวต่อการสัมผัส ผู้ป่วยจะค่อยๆ สูญเสียความรู้สึกและการเคลื่อนไหวในส่วนล่างของร่างกาย ซึ่งนำไปสู่อาการอัมพาตที่ไม่สมมาตร หลังจากนั้นผู้ป่วยอาจฟื้นตัวได้ภายใน 2 ถึง 6 เดือน ในกรณีที่รุนแรง หากมีผลกระทบต่อไขสันหลังและก้านสมอง อาจนำไปสู่ภาวะหายใจล้มเหลวและเสียชีวิตได้.

โปลิโอ ติดต่อได้อย่างไร?

โรคโปลิโอ เป็นโรคติดต่อที่แพร่จากคนสู่คน โดยหลักแล้วผ่านทางอุจจาระ-ปาก (fecal-oral route) เชื้อไวรัสโปลิโอส่วนใหญ่ออกจากอุจจาระของผู้ป่วย ไปปนเปื้อนในน้ำและอาหาร จากนั้นจึงเข้าสู่ร่างกายของผู้อื่นผ่านทางระบบทางเดินอาหาร

ในบางกรณีอาจมีการแพร่เชื้อผ่านทางลำคอและช่องปากได้บ้าง และยังสามารถแพร่กระจายได้จากการสัมผัสโดยตรงกับผู้ที่ติดเชื้อ หรือผู้ที่เพิ่งได้รับวัคซีนโปลิโอชนิดกิน (Oral Polio Vaccine) เนื่องจากเป็นวัคซีนเชื้อเป็นชนิดอ่อนฤทธิ์

แหล่งแพร่เชื้อคือผู้ป่วยโรคโปลิโอและผู้ติดเชื้อที่เป็นพาหะ ไวรัสสามารถแพร่สู่ผู้อื่นได้ตั้งแต่ 7-10 วัน ก่อนที่อาการทางคลินิกจะปรากฏ.

ปัจจัยเสี่ยงของการเกิด โปลิโอ

มีปัจจัยหลายประการที่อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้อโรคโปลิโอ ได้แก่:

• การเดินทางไปยังพื้นที่ที่มีการระบาดของไวรัสโปลิโอหรือเป็นพื้นที่ที่มีความเสี่ยงสูง.

• การสัมผัสกับอุจจาระของผู้ที่ติดเชื้อไวรัสโปลิโอ.

• การบริโภคน้ำหรืออาหารที่ปนเปื้อนเชื้อโรค ซึ่งอาจขาดสุขอนามัยที่ดี.

• ผู้ที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง หรือมีภูมิต้านทานต่ำ เช่น ผู้ป่วยโรคภูมิคุ้มกันบกพร่อง, ผู้ที่เคยผ่าตัดต่อมทอนซิล, หรือผู้ที่มีความเครียดสะสมจากการทำกิจกรรมหนักเป็นเวลานาน.

การป้องกัน โปลิโอ

การป้องกันโรคด้วยวัคซีน

การฉีดวัคซีนเป็นมาตรการป้องกันโรคที่มีประสิทธิภาพสูงสุดและเป็นการสร้างภูมิคุ้มกันเชิงรุก ปัจจุบันมีวัคซีนที่ใช้ในการป้องกันโรคนี้อยู่ 2 ชนิดหลัก ได้แก่:

• วัคซีนโปลิโอชนิดเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์ (OPV: Oral Polio Vaccine): ผลิตจากเชื้อไวรัสโปลิโอสายพันธุ์ป่าที่ถูกทำให้อ่อนฤทธิ์ และให้โดยการรับประทาน เมื่อวัคซีนเข้าสู่ร่างกาย จะช่วยสร้างภูมิคุ้มกันทั้งในระบบทางเดินอาหารและในกระแสเลือด ทำให้สามารถป้องกันไม่ให้เชื้อไวรัสโปลิโอสายพันธุ์ป่าเพิ่มจำนวนในทางเดินอาหาร และยังยับยั้งการลุกลามของไวรัสเข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลางได้ ปัจจุบัน OPV ยังคงใช้ในโครงการสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรคของประเทศเพื่อฉีดให้กับเด็กแรกเกิดและเด็กเล็ก อย่างไรก็ตาม มีความเสี่ยงต่ำมากที่ไวรัสในวัคซีนจะกลับกลายไปเป็นสายพันธุ์ที่ก่อโรค ทำให้เกิดอัมพาตจากวัคซีนได้.

• วัคซีนโปลิโอชนิดเชื้อตาย (IPV: Inactivated Polio Vaccine): หรือที่เรียกว่าวัคซีน Salk ผลิตจากเชื้อไวรัสที่ปลูกในเซลล์ไตลิงแล้วทำให้เชื้อตายด้วยฟอร์มาลิน วัคซีน IPV ช่วยสร้างภูมิคุ้มกันในกระแสเลือดเพื่อป้องกันไม่ให้ไวรัสเข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลางและเกิดโรค อย่างไรก็ตาม IPV ไม่ได้ป้องกันการเพิ่มจำนวนของไวรัสสายพันธุ์ป่าในระบบทางเดินอาหาร จึงไม่สามารถหยุดยั้งการแพร่กระจายของไวรัสโปลิโอสายพันธุ์ป่าได้ ในช่วงที่โปลิโอถูกกำจัดไปแล้ว การใช้วัคซีน IPV ได้รับการแนะนำมากขึ้นเนื่องจากมีความปลอดภัยสูงกว่า OPV โดย กระทรวงสาธารณสุข ได้แนะนำให้ฉีดวัคซีน IPV 1 เข็มสำหรับเด็กอายุต่ำกว่า 1 ปี และกำลังจะเข้ามาแทนที่วัคซีน OPV ในโครงการสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรคอย่างค่อยเป็นค่อยไป.

การควบคุมและป้องกันการแพร่ระบาด

• ส่งเสริมการให้ความรู้แก่ชุมชนเกี่ยวกับการรักษาสุขอนามัยส่วนบุคคลและสุขอนามัยของชุมชน การดูแลแหล่งน้ำและอาหารให้สะอาด รวมถึงการปฏิบัติตามหลักสุขาภิบาลอาหาร.

• การเฝ้าระวังในพื้นที่หรือจุดที่มีความเสี่ยงสูงต่อการเกิดโรคระบาด เช่น สถานีอนามัย โรงพยาบาล ศูนย์เด็กเล็ก และโรงเรียน โดยผู้ป่วยที่สงสัยว่ามีอาการอัมพาตอ่อนปวกเปียกเฉียบพลันจะต้องได้รับการตรวจและรายงาน.

• การเฝ้าระวังโรคและผู้ที่เป็นพาหะของเชื้อ:

• การเฝ้าระวังเชื้อก่อโรค: พัฒนาและจัดตั้งห้องปฏิบัติการให้มีความพร้อมในการแยกเชื้อ ระบุชนิดของซีโรไทป์ รวมถึงระบบการตรวจทางชีวโมเลกุลเพื่อวินิจฉัยแยกโรคและระบุชนิดของไวรัส.

• การรายงานข้อมูลอย่างสม่ำเสมอตามลำดับขั้นของระบบสาธารณสุข ตั้งแต่ระดับท้องถิ่นสู่ระดับประเทศ และจากระดับประเทศสู่ระดับภูมิภาคและองค์การอนามัยโลก.

• เมื่อเกิดการระบาด ผู้ป่วยที่ได้รับการวินิจฉัยทางคลินิกว่าติดเชื้อภาวะนี้ หรือสงสัยว่าจะติดเชื้อ จะต้องถูกนำส่งโรงพยาบาลที่กำหนดไปยังหอผู้ป่วยโรคติดเชื้อที่มีห้องแยกเพื่อรับการรักษาและเฝ้าสังเกตอาการ.

• การจัดการสิ่งแวดล้อมในพื้นที่ที่มีการระบาดและในโรงพยาบาลที่ให้การรักษาผู้ป่วย ใช้น้ำยาฆ่าเชื้อ เช่น คลอรามีนบี ฟอร์มาลิน สารออกซิไดซ์ หรือปูนขาว โดยเฉพาะอย่างยิ่งการฆ่าเชื้อเสื้อผ้า ผ้าห่ม และของใช้ส่วนตัวด้วยการนึ่งฆ่าเชื้อด้วยความร้อนและแรงดันสูง.

การวินิจฉัย โปลิโอ

นอกเหนือจากอาการทางคลินิก เช่น คอและหลังแข็ง กลืนและหายใจลำบาก และปฏิกิริยาสะท้อนที่ผิดปกติแล้ว การวินิจฉัยโปลิโอยังต้องพิจารณาจากประวัติการฉีดวัคซีนและการแยกเชื้อไวรัสโปลิโออย่างแม่นยำภายใน 14 วัน นับจากเริ่มมีอาการ โดยใช้ตัวอย่างจากอุจจาระ สารคัดหลั่งจากลำคอ หรือน้ำไขสันหลัง เชื้อไวรัสที่แยกได้จะถูกนำไปตรวจหาชนิดของซีโรไทป์ ซึ่งซีโรไทป์ 1 เป็นชนิดที่พบบ่อยที่สุดที่ก่อให้เกิดโรค

ก่อนที่จะวินิจฉัยยืนยันภาวะนี้ ควรมีการแยกแยะออกจากสาเหตุอื่น ๆ ที่มีอาการคล้ายกัน เช่น:

• การบาดเจ็บ: อาการอัมพาตที่เกิดจากการบาดเจ็บ.

• อาการอัมพาตที่เกิดจากเส้นประสาทอักเสบ.

• กลุ่มอาการกิลแลง-บาร์เร (Guillain-Barré syndrome).

• การติดเชื้อไวรัส ECHO และ Coxsackie ที่มีอาการเยื่อหุ้มสมองอักเสบชนิดไม่ติดเชื้อและอาการอัมพาต.

• ไวรัส EV7: สาเหตุหลักของโรคมือ เท้า ปาก และสมองอักเสบ-เยื่อหุ้มสมองอักเสบ ซึ่งอาจทำให้เกิดอาการอัมพาตได้เช่นกัน.

การรักษา โปลิโอ

เนื่องจากโปลิโอเป็นโรคติดเชื้อที่เกิดจากไวรัส ปัจจุบันจึงยังไม่มีวิธีการรักษาจำเพาะ การรักษาอาการโปลิโอมุ่งเน้นที่การดูแลแบบประคับประคองและบรรเทาอาการ:

• ให้ผู้ป่วยพักผ่อนอย่างเต็มที่.

• บำรุงร่างกายและเสริมสร้างความแข็งแรงด้วยวิตามินและสารน้ำทางหลอดเลือด.

• ให้การช่วยหายใจ หากมีสัญญาณของอัมพาตที่ไขสันหลัง.

• การฟื้นฟูสมรรถภาพเพื่อแก้ไขความพิการ บรรเทาผลกระทบ และฟื้นฟูความแข็งแรงของร่างกาย.

• ยา: ยาแก้ปวด เช่น แอสไพริน และยาปฏิชีวนะหากมีการติดเชื้อแบคทีเรียแทรกซ้อน ควรใช้ตามคำแนะนำของแพทย์.

คำถามที่พบบ่อย

โปลิโอยังคงเป็นภัยคุกคามในปัจจุบันหรือไม่?

แม้ว่าทั่วโลกจะประสบความสำเร็จอย่างมากในการกำจัดเชื้อไวรัสโปลิโอสายพันธุ์ป่าในหลายพื้นที่ แต่โรคนี้ยังคงเป็นภัยคุกคามในบางประเทศที่การฉีดวัคซีนยังไม่ครอบคลุม ดังนั้น การรักษาระดับภูมิคุ้มกันหมู่ผ่านการฉีดวัคซีนอย่างต่อเนื่องจึงยังคงมีความสำคัญอย่างยิ่ง.

ใครบ้างที่ควรได้รับวัคซีนป้องกันโปลิโอ?

วัคซีนป้องกันโรคนี้เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับเด็กทุกคนตามตารางการสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรคของประเทศ เพื่อให้แน่ใจว่าได้รับภูมิคุ้มกันตั้งแต่ยังเล็ก นอกจากนี้ ผู้ใหญ่ที่ต้องเดินทางไปยังพื้นที่ที่มีความเสี่ยงหรือผู้ที่ยังไม่เคยได้รับวัคซีนมาก่อน อาจต้องพิจารณาเข้ารับวัคซีนตามคำแนะนำของแพทย์.

ผู้ป่วยโปลิโอชนิดเป็นอัมพาตจะฟื้นตัวได้หรือไม่?

ผู้ป่วยบางรายที่มีอาการอัมพาตจากภาวะนี้อาจมีการฟื้นตัวของกล้ามเนื้อได้บางส่วนภายใน 2-6 เดือน หลังจากการเริ่มมีอาการ อย่างไรก็ตาม ความเสียหายต่อระบบประสาทที่เกิดขึ้นอาจนำไปสู่ความพิการถาวรในระดับที่แตกต่างกันไป การทำกายภาพบำบัดและการฟื้นฟูสมรรถภาพจึงมีความสำคัญอย่างยิ่งในการช่วยให้ผู้ป่วยปรับตัวและปรับปรุงคุณภาพชีวิต.

บทความที่เกี่ยวข้อง

กลุ่มอาการ Horner: รู้จักสาเหตุ อาการ และวิธีรักษาที่ถูกต้อง29 มิถุนายน 2026 อาการชักเวสต์ (West Syndrome): สัญญาณ 3 อย่างที่พ่อแม่ควรรู้29 มิถุนายน 2026 ไส้เลื่อน: 5 อาการเตือนที่คุณต้องรู้ พร้อมวิธีรักษาที่ได้ผล29 มิถุนายน 2026 โรคสตีเวนส์-จอห์นสัน: สัญญาณเตือน 80% คนไม่รู้! รักษาอย่างไร?29 มิถุนายน 2026

เครื่องมือสุขภาพ

คำนวณ BMI