กลุ่มอาการ Zollinger-Ellison: สาเหตุ อาการ การวินิจฉัย และการรักษา

ภาพรวมของโรค Zollinger-Ellison

โรค Zollinger-Ellison เป็นภาวะทางการแพทย์ที่เกิดจากการมีเนื้องอกตั้งแต่หนึ่งก้อนขึ้นไปที่เรียกว่าเนื้องอกแกสตริน (gastrinoma) ในระบบทางเดินอาหาร เนื้องอกเหล่านี้กว่า 80% มักพบในตับอ่อนและลำไส้เล็กส่วนต้น แต่ก็สามารถพบได้ในต่อมน้ำเหลืองรอบตับอ่อน, ถุงน้ำเหลืองในลำไส้, ตับ, หรือถุงน้ำดีได้เช่นกัน เนื้องอกแกสตรินจะหลั่งฮอร์โมนแกสตรินออกมาในปริมาณมาก ซึ่งเป็นฮอร์โมนที่กระตุ้นให้กระเพาะอาหารผลิตกรดออกมาเกินปกติ ส่งผลให้เกิดภาวะแทรกซ้อนคือ แผลในกระเพาะอาหารและลำไส้เล็กส่วนต้น

แม้ว่าภาวะนี้จะไม่พบบ่อย แต่เนื้องอกแกสตรินในผู้ป่วยบางรายเป็นชนิดเนื้อร้าย และหลายกรณีมีการแพร่กระจายไปยังอวัยวะอื่น ๆ ในร่างกายแล้ว โรคนี้พบได้ในเพศชายทุกช่วงวัย แต่พบบ่อยที่สุดในช่วงอายุ 20-50 ปี การรักษาโรค Zollinger-Ellison ต้องอาศัยการผสมผสานระหว่างการผ่าตัดเอาเนื้องอกออกและการรักษาภาวะแทรกซ้อนของแผลในกระเพาะอาหารและลำไส้เล็กส่วนต้น

สาเหตุของ โรค Zollinger-Ellison

ปัจจุบันยังไม่เป็นที่เข้าใจอย่างถ่องแท้ถึงสาเหตุเฉพาะที่ทำให้เกิดเนื้องอกในผู้ป่วยโรค Zollinger-Ellison อย่างไรก็ตาม กลไกการเกิดโรคนี้มีความชัดเจน เนื้องอกแกสตรินที่เกิดขึ้นในตับอ่อนหรือลำไส้เล็กส่วนต้นจะหลั่งฮอร์โมนแกสตรินออกมาในปริมาณมหาศาล ซึ่งตามปกติแล้ว ฮอร์โมนแกสตรินที่หลั่งจากเซลล์ในตับอ่อน มีหน้าที่ควบคุมการผลิตกรดในกระเพาะอาหาร การมีแกสตรินในเลือดสูงจะกระตุ้นให้เยื่อบุกระเพาะอาหารหลั่งกรดออกมามากเกินความจำเป็น กรดที่มากเกินไปนี้เป็นสาเหตุของอาการทางคลินิกและนำไปสู่การเกิดแผลในกระเพาะอาหารและลำไส้เล็กส่วนต้น

ผู้ป่วยบางรายที่มีโรค Zollinger-Ellison มีความเกี่ยวข้องกับภาวะที่เรียกว่า กลุ่มอาการเนื้องอกต่อมไร้ท่อหลายตำแหน่งชนิดที่ 1 (Multiple endocrine neoplasia syndromes type 1 – MEN 1) ซึ่งเป็นโรคทางพันธุกรรมแบบ autosomal dominant ผู้ป่วยที่มีภาวะ MEN 1 จะมีเนื้องอกเกิดขึ้นที่ต่อมไร้ท่อหลายแห่ง เช่น ต่อมใต้สมอง, ต่อมพาราไทรอยด์ และรวมถึงตับอ่อน ซึ่งอาจมีเนื้องอกแกสตรินร่วมด้วย

อาการของ Zollinger-Ellison

เนื่องจากแผลในกระเพาะอาหารและลำไส้เล็กส่วนต้นเป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบได้บ่อยที่สุดในโรค Zollinger-Ellison ดังนั้นอาการทางคลินิกที่พบบ่อยของโรคนี้จึงมักเป็นอาการของแผลในกระเพาะอาหาร ผู้ป่วยโรค Zollinger-Ellison มักมีอาการดังต่อไปนี้:

• ปวดท้อง, รู้สึกแสบร้อน, หรือจุกเสียดบริเวณลิ้นปี่ หรือส่วนท้องใต้ชายโครงด้านซ้าย
• คลื่นไส้, อาเจียน ในบางกรณีที่รุนแรง ผู้ป่วยอาจอาเจียนเป็นเลือดสดหรือเลือดเก่า
• เรอ, แสบร้อนกลางอก
• ภาวะกรดไหลย้อน
• เบื่ออาหาร, ทานอาหารได้น้อยลง หากเป็นต่อเนื่องอาจทำให้น้ำหนักลดและร่างกายอ่อนเพลีย
• ภาวะทางเดินอาหารผิดปกติ, ท้องเสีย ถ่ายเป็นไขมัน

ความรุนแรงของอาการที่แสดงออกจะแตกต่างกันไปในแต่ละบุคคล ขึ้นอยู่กับจำนวนและขนาดของแผล รวมถึงว่าแผลเหล่านั้นก่อให้เกิดภาวะแทรกซ้อนหรือไม่ แผลในกระเพาะอาหารและลำไส้เล็กส่วนต้นในผู้ป่วยโรค Zollinger-Ellison อาจเกิดขึ้นโดดเดี่ยวหรือเป็นกลุ่มหลายแผลในลำไส้เล็กส่วนต้นและกระเพาะอาหาร อาการทางคลินิกมักกลับมาเป็นซ้ำได้ง่าย หากผู้ป่วยได้รับการรักษาด้วยยาแก้แผลในกระเพาะอาหารแบบปกติเท่านั้น

Zollinger-Ellison ติดต่อได้หรือไม่?

โรค Zollinger-Ellison เป็นโรคที่มีสาเหตุการเกิดที่ยังไม่เป็นที่ทราบแน่ชัด ในบางกรณีพบว่ามีความเกี่ยวข้องกับกลุ่มอาการ MEN 1 ซึ่งเป็นภาวะทางพันธุกรรมแบบ autosomal dominant ดังนั้น โรคนี้จึงไม่สามารถแพร่กระจายหรือติดต่อกันได้ ผู้ป่วยที่มีภาวะ Zollinger-Ellison ซึ่งเกิดจากกลุ่มอาการ MEN 1 จะไม่แพร่เชื้อไปยังผู้อื่นจากการสัมผัส

ผู้ที่อยู่ในกลุ่มเสี่ยง Zollinger-Ellison

บุคคลที่ถือว่ามีความเสี่ยงสูงกว่าปกติที่จะเป็นโรค Zollinger-Ellison คือผู้ที่มีประวัติคนในครอบครัว โดยเฉพาะญาติสายตรง เช่น พ่อแม่ พี่น้อง ที่เป็นโรค Zollinger-Ellison หรือกลุ่มอาการ MEN 1

การป้องกัน Zollinger-Ellison

เนื่องจากสาเหตุที่แท้จริงของโรค Zollinger-Ellison ยังไม่เป็นที่เข้าใจอย่างถ่องแท้ ทำให้ในปัจจุบันยังไม่มีวิธีป้องกันโรคนี้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ เมื่อมีสัญญาณหรืออาการผิดปกติใด ๆ ในระบบทางเดินอาหาร ผู้ป่วยควรเข้ารับการตรวจวินิจฉัยจากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านทางเดินอาหารที่สถานพยาบาล เพื่อให้ได้รับการวินิจฉัยโรคตั้งแต่เนิ่น ๆ และแยกแยะจากภาวะอื่น ๆ ที่อาจมีอาการคล้ายคลึงกัน

การวินิจฉัย Zollinger-Ellison

การวินิจฉัยโรค Zollinger-Ellison อย่างถูกต้องและทันท่วงทีมีบทบาทสำคัญต่อประสิทธิภาพของการรักษา การวินิจฉัยที่แม่นยำต้องอาศัยการผสมผสานระหว่างการตรวจร่างกาย, การซักประวัติส่วนตัวและประวัติครอบครัว รวมถึงการตรวจทางห้องปฏิบัติการที่เหมาะสม เช่น:

• การตรวจระดับฮอร์โมนแกสตรินในเลือด: เนื่องจากเนื้องอกแกสตรินในภาวะ Zollinger-Ellison จะหลั่งแกสตรินออกมาในปริมาณมาก ระดับแกสตรินที่สูงในเลือดจึงเป็นสัญญาณที่บ่งชี้ว่าผู้ป่วยอาจเป็นZollinger-Ellison การตรวจนี้มักต้องให้ผู้ป่วยอดอาหารก่อนการตรวจ และงดการใช้ยาบางชนิด เช่น ยาลดกรดกลุ่ม H2 blocker และกลุ่ม PPIs (Proton Pump Inhibitors)
• การวัดค่า pH ในกระเพาะอาหาร: มักทำร่วมกับการตรวจระดับแกสตรินในเลือด เพื่อยืนยันภาวะการหลั่งกรดในกระเพาะอาหารที่เพิ่มขึ้น ในผู้ป่วยZollinger-Ellison จะพบว่ามีการหลั่งกรดมากและมีระดับแกสตรินในเลือดสูง
• การส่องกล้องตรวจระบบทางเดินอาหาร (Endoscopy): หากมีอาการที่บ่งชี้ถึงแผลในกระเพาะอาหารและลำไส้เล็กส่วนต้น แพทย์จะแนะนำให้ส่องกล้องเพื่อระบุตำแหน่งและความรุนแรงของแผล การส่องกล้องยังเป็นวิธีในการห้ามเลือดในกรณีที่แผลมีเลือดออกเฉียบพลัน และประเมินความเสี่ยงของการมีเลือดออกซ้ำ
• การส่องกล้องตรวจด้วยคลื่นเสียงความถี่สูง (Endoscopic Ultrasound – EUS): เป็นวิธีการตรวจที่ทำร่วมกับการส่องกล้องตรวจระบบทางเดินอาหาร สามารถช่วยตรวจพบเนื้องอกบริเวณหัวตับอ่อนและลำไส้เล็กส่วนต้นได้
• การอัลตราซาวด์ช่องท้อง: เป็นการตรวจที่ไม่รุกรานและมีค่าใช้จ่ายไม่สูง สามารถทำได้หลายครั้ง แต่มีความสามารถในการตรวจพบเนื้องอกต้นกำเนิดได้ไม่สูงนัก โดยมีบทบาทในการวินิจฉัยแยกโรคจากภาวะอื่น ๆ
• การตรวจ CT scan หรือ MRI ช่องท้อง: สามารถตรวจพบเนื้องอกแกสตรินต้นกำเนิดได้ แต่มีประโยชน์มากในการตรวจหาการแพร่กระจายของเนื้องอกไปยังอวัยวะอื่น ๆ ในร่างกาย
• การตรวจทางพยาธิวิทยา: การนำตัวอย่างเนื้อเยื่อจากแผลที่ได้จากการส่องกล้อง หรือตัวอย่างเนื้อเยื่อจากเนื้องอกต้นกำเนิดมาตรวจทางเซลล์วิทยา จะช่วยให้ทราบลักษณะทางเนื้อเยื่อของรอยโรค เพื่อระบุว่าเป็นเนื้องอกชนิดที่ไม่ร้ายแรงหรือเนื้อร้าย

การรักษา Zollinger-Ellison

การรักษาโรค Zollinger-Ellison หลัก ๆ ประกอบด้วยการผ่าตัดเอาเนื้องอกแกสตรินออกจากระบบทางเดินอาหาร และการรักษาภาวะแทรกซ้อนของแผลในกระเพาะอาหารและลำไส้เล็กส่วนต้น

การผ่าตัดเอาเนื้องอกออกถือเป็นการรักษาที่สามารถทำให้หายขาดได้ในผู้ป่วยเกือบ ครึ่งหนึ่ง หลังจากผ่าตัดแล้ว ควรนำชิ้นเนื้อไปตรวจทางพยาธิวิทยาเพื่อยืนยันว่าเป็นเนื้องอกชนิดร้ายแรงหรือไม่ สำหรับเนื้องอกที่เป็นเนื้อร้าย การผ่าตัดอาจต้องทำในวงกว้างขึ้น และบางครั้งอาจต้องร่วมกับการทำเคมีบำบัดและรังสีรักษา

การรักษาภาวะแผลในกระเพาะอาหารและลำไส้เล็กส่วนต้นด้วยยา ควรดำเนินการภายใต้การดูแลและสั่งจ่ายยาของแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเท่านั้น ผู้ป่วยไม่ควรใช้ยาด้วยตนเองหรือหยุดยาโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากแพทย์ เนื่องจากยาบางชนิดอาจมีผลข้างเคียงที่สำคัญหากใช้ในทางที่ผิด เช่น ภาวะกรดในกระเพาะอาหารต่ำ, กระดูกพรุน, เพิ่มความเสี่ยงกระดูกหักในผู้ป่วยสูงอายุ (โดยเฉพาะผู้ที่อายุเกิน 50 ปี), ภาวะเสื่อมสมรรถภาพทางเพศในเพศชาย, และลดความต้องการทางเพศ

คำถามที่พบบ่อย

อะไรคือสาเหตุหลักของZollinger-Ellison?

สาเหตุหลักเกิดจากการมีเนื้องอกแกสตริน (gastrinoma) ซึ่งเป็นเนื้องอกที่หลั่งฮอร์โมนแกสตรินออกมาในปริมาณมากผิดปกติ ทำให้กระเพาะอาหารผลิตกรดออกมาเกินความจำเป็น ส่งผลให้เกิดแผลในกระเพาะอาหารและลำไส้เล็กส่วนต้น ในบางกรณีอาจเกี่ยวข้องกับกลุ่มอาการทางพันธุกรรมที่เรียกว่า MEN 1

Zollinger-Ellison สามารถติดต่อจากคนสู่คนได้หรือไม่?

Zollinger-Ellison ไม่ใช่โรคติดต่อ ไม่สามารถแพร่กระจายหรือส่งผ่านจากคนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่งได้ เนื่องจากเป็นภาวะที่เกิดจากเนื้องอกหรือเกี่ยวข้องกับพันธุกรรม

การวินิจฉัยZollinger-Ellison ทำได้อย่างไร?

การวินิจฉัยโรคนี้ทำได้หลายวิธี รวมถึงการตรวจระดับฮอร์โมนแกสตรินในเลือด, การวัดค่า pH ในกระเพาะอาหาร, การส่องกล้องตรวจระบบทางเดินอาหาร, การส่องกล้องตรวจด้วยคลื่นเสียงความถี่สูง (EUS), การอัลตราซาวด์ช่องท้อง, การตรวจ CT scan หรือ MRI ช่องท้อง และการตรวจทางพยาธิวิทยาของชิ้นเนื้อ

บทความที่เกี่ยวข้อง

อาการปวดคอ: สัญญาณอันตรายจากกระดูกคอเสื่อม 5 แบบ22 กรกฎาคม 2026 อาการก้อนที่ต่อมไทรอยด์: สังเกต 5 สัญญาณเตือนที่ควรรีบพบแพทย์22 กรกฎาคม 2026 อาการปวดท้อง: สัญญาณเตือนโรคกระเพาะที่คุณต้องรู้21 กรกฎาคม 2026 สัญญาณอันตรายไข้เลือดออกในเด็ก: 5 อาการที่คุณแม่ต้องรู้! | ไข้เลือดออกเด็ก21 กรกฎาคม 2026

เครื่องมือสุขภาพ

คำนวณ BMI