แผลปริขอบทวาร: 5 สัญญาณเตือน สาเหตุ และวิธีรักษาที่ควรรู้

อาการของ ภาวะนี้ คือการมีรอยฉีกขาดที่บริเวณเยื่อบุผิวทวารหนัก ซึ่งมักทำให้เกิดอาการปวดทวารอย่างรุนแรง โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลังการขับถ่ายอุจจาระแข็ง การฉีกขาดนี้เป็นหนึ่งในสาเหตุหลักที่พบบ่อยซึ่งทำให้เกิดความเจ็บปวดและเลือดออกขณะขับถ่าย

ภาวะนี้พบได้บ่อยในวัยกลางคน แต่ก็เป็นสาเหตุของการมีเลือดออกทางทวารหนักที่พบได้ในวัยรุ่นเช่นกัน ส่วนใหญ่แล้วอาการจะดีขึ้นภายในไม่กี่สัปดาห์หากมีการจัดการเรื่องท้องผูก แต่ในบางราย ภาวะนี้อาจกลายเป็นเรื้อรังและจำเป็นต้องได้รับการรักษาด้วยการผ่าตัด

หากไม่ได้รับการรักษา ภาวะนี้อาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนได้แก่:

• ภาวะนี้เรื้อรัง: คือแผลที่ไม่หายภายใน 6 สัปดาห์

• ภาวะนี้กลับมาเป็นซ้ำ

• แผลลุกลามเข้าไปในกล้ามเนื้อหูรูดทวารหนัก: ทำให้แผลหายยากและอาจต้องใช้ยาหรือการผ่าตัดเพื่อรักษา

สาเหตุของ แผลปริขอบทวาร

สาเหตุทั่วไปที่ทำให้เกิดภาวะนี้ ได้แก่:

• การอักเสบในบริเวณทวารหนักและไส้ตรง: เซลล์อักเสบจะผลิตเอนไซม์ที่ทำลายคอลลาเจน ทำให้เนื้อเยื่ออ่อนแอลง เมื่อมีการยืดตัวหรือเบ่ง โดยเฉพาะเมื่ออุจจาระแข็งเคลื่อนผ่าน จะทำให้เกิดรอยฉีกขาดที่เยื่อบุผิวทวารหนัก

• การอักเสบและพังผืดของกล้ามเนื้อหูรูดทวารหนักด้านใน: กล้ามเนื้อหูรูดอาจมีขนาดใหญ่ขึ้น มีความตึงเครียดสูง และหดเกร็งอย่างรุนแรง การหดเกร็งของกล้ามเนื้อหูรูดด้านในเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้แผลไม่สามารถสมานได้

• การขาดเลือดเฉพาะที่: ทำให้แผลไม่หายดี และอาจเรียกว่าแผลขาดเลือด

• การบาดเจ็บ: จากอุจจาระแข็งหรือมีขนาดใหญ่มาก, หลังการผ่าตัดริดสีดวงทวาร, ภาวะทวารหนักตีบ, หรือหลังการคลอดบุตรที่ต้องเบ่งมาก

• ปัจจัยทางพันธุกรรมหรือลักษณะเฉพาะของบุคคล

• โรคติดเชื้อ เช่น HIV, วัณโรคทวารหนัก-ไส้ตรง, หรือซิฟิลิส

• โรคโครห์น หรือโรคลำไส้อักเสบอื่นๆ, มะเร็งทวารหนัก-ไส้ตรง

• สาเหตุอื่นๆ เช่น: อาการท้องผูกและการเบ่งอุจจาระอย่างรุนแรง, ท้องเสียเรื้อรัง, หรือการมีเพศสัมพันธ์ทางทวารหนัก

อาการของ แผลปริขอบทวาร

ภาวะนี้และโรคริดสีดวงทวารเป็นสองภาวะที่แตกต่างกัน แต่เป็นปัญหาที่เข้าใจผิดว่าเป็นโรคเดียวกันได้ง่าย เนื่องจากทั้งสองภาวะสามารถทำให้เกิดเลือดออกขณะขับถ่ายได้

อาการของภาวะนี้โดยทั่วไป ได้แก่:

• อาการปวดทวารอย่างรุนแรงและรู้สึกแสบร้อนทั้งในขณะและหลังการขับถ่าย ซึ่งอาการปวดอาจคงอยู่ได้นานหลายชั่วโมง ความเจ็บปวดนี้ทำให้ผู้ป่วยหวาดกลัวการขับถ่าย อาจส่งผลให้นอนไม่หลับ ร่างกายอ่อนเพลีย และมีผลกระทบต่อทั้งร่างกายและจิตใจ

อาการปวดมักผ่าน 3 ระยะ:

• ระยะที่ 1: เมื่ออุจจาระเริ่มเคลื่อนผ่านทวารหนัก

• ระยะที่ 2: อาการปวดจะหายไปภายในไม่กี่นาที

• ระยะที่ 3: อาการปวดจะกลับมารุนแรงขึ้นอีกครั้งอย่างกะทันหัน แล้วจึงหายไปในที่สุด

• มีเลือดสีแดงสดติดกับอุจจาระหรือกระดาษชำระ

• อาการคันและระคายเคืองรอบทวารหนัก

• อาจสังเกตเห็นรอยฉีกขาดบนผิวหนังรอบทวารหนัก

• มักมีติ่งเนื้อหรือติ่งเนื้อห้อยยื่นใกล้บริเวณรอยแยก

ปัจจัยเสี่ยงต่อ แผลปริขอบทวาร

ปัจจัยเสี่ยงที่อาจนำไปสู่ภาวะนี้ ได้แก่:

• พฤติกรรมการบริโภคอาหารที่อุดมด้วยอาหารแปรรูป, อาหารที่มีไขมันอิ่มตัวสูง, และการรับประทานอาหารที่มีใยอาหารน้อย

• ขาดการออกกำลังกาย

• ในเด็กเล็ก: เด็กจำนวนมากมีภาวะนี้ในช่วงปีแรกของชีวิตโดยไม่ทราบสาเหตุชัดเจน

• ในผู้สูงอายุ: ผู้สูงอายุหลายรายอาจเกิดรอยปริที่ทวารหนักได้ เนื่องจากมีการไหลเวียนของเลือดลดลงบริเวณทวารหนักและไส้ตรง

• ท้องผูก: การเบ่งอุจจาระอย่างรุนแรงและอุจจาระที่แข็งมาก

• หลังคลอด: ภาวะนี้มักเกิดขึ้นในสตรีหลังคลอด ซึ่งอาจเกิดจากข้อจำกัดในการรับประทานอาหารที่ทำให้เกิดอาการท้องผูก

• โรคโครห์น

การป้องกัน แผลปริขอบทวาร

เพื่อลดความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะนี้และส่งเสริมสุขภาพทวารหนัก ควรปฏิบัติดังนี้:

• สร้างนิสัยการขับถ่ายให้สม่ำเสมอในเวลาที่กำหนดทุกวัน

• เมื่อมีอาการท้องผูก ควรงดการเบ่งอุจจาระอย่างรุนแรง และอาจใช้น้ำเกลืออุ่นสวนล้างเพื่อช่วยให้อุจจาระนิ่ม

• หลังการขับถ่าย ควรทำความสะอาดบริเวณทวารหนักอย่างถูกวิธี โดยอาจใช้น้ำทำความสะอาดแล้วซับให้แห้งด้วยผ้าสะอาด หลีกเลี่ยงการใช้กระดาษชำระแบบมีกลิ่นหอม หรือการปล่อยให้ทวารหนักอับชื้น เพราะอาจนำไปสู่การติดเชื้อได้

• ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการรับประทานอาหารที่เหมาะสม:

เน้นการรับประทานอาหารที่มีใยอาหารสูงจากผักใบเขียวและผลไม้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งผักจำพวกหัว เช่น หัวไชเท้า, เผือก, หรือมันเทศ

ลดการบริโภคอาหารที่มีไขมันสูงและอาหารรสจัด เช่น พริก, พริกไทย

จำกัดการดื่มแอลกอฮอล์และกาแฟ รวมถึงงดสูบบุหรี่

ดื่มน้ำให้เพียงพออย่างน้อย 2 ลิตรต่อวัน นอกจากนี้น้ำผักผลไม้ก็สามารถช่วยกระตุ้นการเคลื่อนไหวของลำไส้และทำให้อุจจาระนิ่มลง ขับถ่ายได้ง่ายขึ้น

• หากมีสัญญาณของภาวะทวารหนักอักเสบหรือลำไส้ใหญ่อักเสบ ควรได้รับการรักษาทันทีเพื่อป้องกันการติดเชื้อที่รุนแรง ซึ่งอาจนำไปสู่การเกิดแผลหรือริดสีดวงทวาร

• ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอและทำกิจกรรมประจำวันอย่างถูกหลักสุขอนามัย

การวินิจฉัย แผลปริขอบทวาร

การตรวจทางคลินิก

การตรวจทวารหนัก: อาจพบความยากลำบากในการสอดนิ้วเข้าไปในทวารหนัก เนื่องจากกล้ามเนื้อหูรูดมีการหดเกร็ง และบางครั้งอาจรู้สึกแข็งตัว เพียงแค่ถ่างทวารหนักเบาๆ และให้ผู้ป่วยเบ่ง อาจเห็นขอบล่างของแผลหรือริดสีดวงทวารที่แข็งตัว (Sentinel Pile) รวมถึงติ่งเนื้อ ซึ่งบ่งบอกถึงตำแหน่งของแผล การสังเกตสามารถช่วยแยกระหว่างแผลใหม่และแผลเก่าได้

จำเป็นต้องแยกแยะภาวะนี้ออกจากภาวะอื่นๆ ที่มีอาการคล้ายกัน เช่น อาการปวดบริเวณกระดูกก้นกบ, ปวดไส้ตรง, การอักเสบของเนื้อเยื่อรอบทวารหนักและไส้ตรง, การอักเสบของช่องมอร์แกนีย์ (Morgani crypts) และโดยเฉพาะอย่างยิ่งแผลที่เกิดจากโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ (โดยเฉพาะในกลุ่มชายรักชาย)

การตรวจทางห้องปฏิบัติการและอื่นๆ

เพื่อระบุสาเหตุและแยกแยะโรคร่วมอื่นๆ เช่น แผลเปื่อย, มะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรง แพทย์อาจแนะนำการตรวจดังต่อไปนี้:

• การส่องกล้องตรวจไส้ตรง (Proctoscopy): มักทำในผู้ป่วยที่อายุน้อยกว่า 50 ปี และไม่มีปัจจัยเสี่ยงของโรคลำไส้เล็กหรือมะเร็งลำไส้ใหญ่

• การส่องกล้องตรวจลำไส้ใหญ่ (Colonoscopy): ทำในผู้ป่วยที่อายุมากกว่า 50 ปี เพื่อตรวจดูลำไส้ใหญ่ทั้งหมด

• การวัดความดันของทวารหนัก (Anorectal manometry): เพื่อประเมินความตึงตัวของกล้ามเนื้อหูรูดทวารหนัก รวมถึงการวัดความไวและการทำงานของไส้ตรง

การรักษา แผลปริขอบทวาร

หากเป็นภาวะนี้ ควรทำอย่างไร?

ภาวะนี้มักจะหายได้เองภายในไม่กี่สัปดาห์ หากผู้ป่วยดูแลให้อุจจาระนิ่ม และจัดการกับอาการท้องผูกหรือท้องเสีย อย่างไรก็ตาม หากแผลไม่หายภายใน 6-8 สัปดาห์ ผู้ป่วยอาจจำเป็นต้องได้รับการรักษาด้วยยาหรือแม้กระทั่งการผ่าตัด

การรักษาที่ไม่ใช่การผ่าตัด

• การปรับเปลี่ยนวิถีชีวิต: เพิ่มใยอาหารในมื้ออาหาร, ดื่มน้ำให้เพียงพอ, และออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ

• การนั่งแช่น้ำอุ่น: แช่ก้นในน้ำอุ่นเป็นเวลา 10-20 นาที หลายครั้งต่อวัน โดยเฉพาะหลังการขับถ่าย เพื่อช่วยให้กล้ามเนื้อหูรูดคลายตัวและช่วยให้แผลหายเร็วขึ้น หลีกเลี่ยงการใช้สบู่เพราะอาจทำให้บริเวณทวารหนักระคายเคือง

• การใช้ยาทำให้อุจจาระนิ่ม (Stool Softeners)

• ยาแบบทา: เช่น Anusol-HC, ซิงค์ออกไซด์ (Zinc Oxide) ช่วยลดอาการไม่สบายจากแผลเล็กน้อย

• ยาปิดกั้นช่องแคลเซียม (Calcium Channel Blockers): เช่น Nifedipine และ Diltiazem สามารถรับประทาน หรือบดเป็นเจลและทาลงบนแผล เพื่อช่วยให้กล้ามเนื้อหูรูดคลายตัว

การรักษาด้วยการผ่าตัด

หากการรักษาด้วยยาไม่สามารถทำให้อาการดีขึ้นได้ ผู้ป่วยอาจจำเป็นต้องเข้ารับการผ่าตัด โดยมีผู้ป่วยประมาณ 20% ของทั้งหมดที่ต้องผ่าตัดรักษาภาวะนี้

วิธีการผ่าตัดที่ใช้รักษาภาวะนี้ ได้แก่:

• การถ่างขยายทวารหนัก (Anal Dilatation): เพื่อป้องกันการตีบแคบของช่องทวารหนัก ทำภายใต้การดมยาสลบ โดยจะค่อยๆ ถ่างขยายช่องทวารหนัก

• การตัดแผลออกแล้วเย็บปิด

• การผ่าตัดกล้ามเนื้อหูรูดทวารหนักด้านใน (Internal Sphincterotomy)

• การรวมกันของการตัดแผลออกและการผ่าตัดกล้ามเนื้อหูรูดทวารหนักด้านใน

• การเปิดกล้ามเนื้อหูรูดด้านในด้วยสารเคมี: ใช้ยา Nitroglycerin หรือ Botulinum A เพื่อทำให้กล้ามเนื้อหูรูดด้านในเป็นอัมพาตชั่วคราว ซึ่งช่วยให้ภาวะนี้หายได้เอง ผลข้างเคียงที่อาจพบคืออาการปวดศีรษะ

ข้อบ่งชี้ในการรักษา:

• ภาวะนี้แบบเฉียบพลัน: รักษาด้วยการถ่างขยายทวารหนัก

• ภาวะนี้แบบเรื้อรัง: รักษาด้วยการตัดแผลออก หรือการเปิดกล้ามเนื้อหูรูดด้วยการผ่าตัดหรือสารเคมี

คำถามที่พบบ่อย

คำถาม: แผลปริขอบทวารสามารถเข้าใจผิดกับโรคริดสีดวงทวารได้หรือไม่?

คำตอบ: ได้ครับ ภาวะนี้และโรคริดสีดวงทวารเป็นสองภาวะที่แตกต่างกัน แต่มีอาการคล้ายกันมาก โดยเฉพาะเรื่องการมีเลือดออกทางทวารหนัก ซึ่งทำให้หลายคนเข้าใจผิดว่าเป็นโรคเดียวกัน การวินิจฉัยที่ถูกต้องจึงมีความสำคัญ

คำถาม: เมื่อใดที่แผลปริขอบทวารจะถือว่าเป็นภาวะเรื้อรัง?

คำตอบ: ภาวะนี้จะถือว่าเป็นภาวะเรื้อรังเมื่อแผลไม่สามารถสมานได้เองภายในระยะเวลา 6 สัปดาห์ แม้ว่าจะได้รับการดูแลเบื้องต้นแล้วก็ตาม ในกรณีนี้อาจจำเป็นต้องได้รับการรักษาทางการแพทย์เพิ่มเติม เช่น การใช้ยา หรือการผ่าตัด

คำถาม: การเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตที่สำคัญในการรักษาแผลปริขอบทวารมีอะไรบ้าง?

คำตอบ: การเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตที่สำคัญ ได้แก่ การเพิ่มใยอาหารในมื้ออาหารเพื่อช่วยให้อุจจาระนิ่มลง, การดื่มน้ำให้เพียงพออย่างน้อย 2 ลิตรต่อวัน, และการออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ นอกจากนี้ การสร้างนิสัยการขับถ่ายที่ดีและการนั่งแช่น้ำอุ่นก็สามารถช่วยบรรเทาอาการและส่งเสริมการรักษาได้

ข้อสรุป

ภาวะนี้เป็นภาวะที่พบได้บ่อยซึ่งทำให้เกิดความเจ็บปวดและไม่สบายอย่างมาก แต่สามารถป้องกันและรักษาได้ด้วยการปรับเปลี่ยนวิถีชีวิต การใช้ยา หรือแม้แต่การผ่าตัดในบางกรณี การเข้าใจถึงสาเหตุ อาการ และแนวทางการรักษาจะช่วยให้ผู้ป่วยสามารถจัดการกับภาวะนี้ได้อย่างมีประสิทธิภาพและกลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น